सहकारी गृहनिर्माण संस्था : निवडणूक, नेतृत्व आणि सदस्यांची जबाबदारी

✦ सहकार संवाद  |  लेख क्रं. ११ ✦

"समाजात जागरूकता निर्माण करण्याच्या या प्रवासात जेथून ज्ञान आणि प्रेरणा मिळते, त्या प्रत्येक स्रोताचे मनापासून आभार."

✍️ श्री. सुनिल शेलार — सहकार व कृषि क्षेत्रातील अभ्यासक

लेखाचा गाभा — एका नजरेत

सहकारी गृहनिर्माण संस्थेत निवडणूक म्हणजे केवळ नावे निवडणे नव्हे — ती एक कायदेशीर प्रक्रिया आहे. पदाधिकारी विनावेतन, स्वेच्छेने पण कायदेशीर जबाबदारीने काम करतात. त्यांच्या योगदानाची दखल घेणे आणि सदस्यांनी आपली जबाबदारी ओळखणे — हेच सहकाराचे खरे बळ!

🏘️

सहकारी गृहनिर्माण संस्था — सहजीवनाचा सशक्त आधारगृहनिर्माण संस्था म्हणजे नक्की काय?

शहरांच्या वाढत्या विस्तारामध्ये सहकारी गृहनिर्माण संस्था ही केवळ निवासाची व्यवस्था नसून सामूहिक जीवनशैलीचे एक सुंदर उदाहरण आहे. एका छताखाली अनेक कुटुंबे राहत असली तरी त्यांचे हितसंबंध, सुरक्षितता, स्वच्छता, सुविधा आणि शिस्त या सर्व बाबींचे व्यवस्थापन करण्यासाठी एक संघटित रचना आवश्यक असते. हीच रचना म्हणजे सहकारी गृहनिर्माण संस्था.

महाराष्ट्र सहकारी संस्था अधिनियम, १९६० च्या तरतुदींनुसार सहकारी गृहनिर्माण संस्थेची नोंदणी, कामकाज, निवडणूक, लेखापरीक्षण आणि विसर्जन या सर्व बाबी नियंत्रित केल्या जातात. याशिवाय महाराष्ट्र सहकारी गृहनिर्माण संस्था उपविधी (Model Bye-Laws) हे संस्थेच्या आंतरिक व्यवस्थापनाचे नियमन करतात.

सहकाराच्या तत्त्वावर उभी असलेली ही व्यवस्था सदस्यांना केवळ मालमत्तेचे संरक्षण देत नाही, तर सहजीवन, परस्पर सन्मान आणि सामूहिक निर्णय प्रक्रियेची संस्कृती देखील घडवते.

🏢

गृहनिर्माण संस्थेचे महत्त्व आणि सदस्यांना होणारे फायदे

सहकारी गृहनिर्माण संस्था ही सदस्यांच्या सामूहिक हितासाठी कार्य करते. संस्थेमुळे परिसरातील स्वच्छता, पाणीपुरवठा, सुरक्षा व्यवस्था, देखभाल, दुरुस्ती आणि विविध सुविधांचे नियोजनबद्ध व्यवस्थापन करता येते.

याशिवाय संस्था सदस्यांना कायदेशीर संरक्षण आणि पारदर्शक आर्थिक व्यवस्थापनाची चौकट उपलब्ध करून देते. संस्थेचे व्यवस्थापन हे प्रत्येक सदस्यासाठी एक व्यासपीठ बनते — सदस्य हा एकटा नसून संस्था त्याच्या सोबत असल्याची जाणीव निर्माण होते.

म्हणूनच गृहनिर्माण संस्था ही केवळ इमारतींचे व्यवस्थापन करणारी संस्था नसून एक सुसंस्कृत समुदाय घडवणारी सामाजिक व्यवस्था आहे.

🏛️

सर्वसाधारण सभा आणि व्यवस्थापन समितीसंस्थेचे दोन अपरिहार्य आधारस्तंभ

सर्वसाधारण सभा ही संस्थेची सर्वोच्च सत्ता मानली जाते. अधिनियमाच्या कलम ७५ नुसार प्रत्येक सहकारी संस्थेने दरवर्षी सर्वसाधारण सभा घेणे अनिवार्य आहे. संस्थेचे महत्त्वाचे निर्णय, आर्थिक धोरणे, वार्षिक लेखे मंजूर करणे आणि भविष्यातील दिशा यांचे निर्णय इथे घेतले जातात.

या निर्णयांची अंमलबजावणी करण्याचे काम व्यवस्थापन समिती करते. कलम ७३ नुसार व्यवस्थापन समितीची स्थापना होते. अध्यक्ष, सचिव, खजिनदार आणि इतर समिती सदस्य संस्थेचे दैनंदिन कामकाज नियमांनुसार पार पाडतात — यामुळे संस्थेचे प्रशासन व्यवस्थित आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने चालते.

🗳️

व्यवस्थापन समितीची निवडणूक प्रक्रियामहाराष्ट्र सहकारी संस्था अधिनियम, १९६० — कलम ७३ब अन्वये

⚖️ कायदेशीर चौकट

कलम ७३ब अन्वये सन २०१३ च्या दुरुस्तीनंतर सहकारी संस्थांच्या निवडणुका राज्य सहकारी निवडणूक प्राधिकरण (SCEA) यांच्या देखरेखीखाली होणे अनिवार्य केले. व्यवस्थापन समितीचा कार्यकाळ ५ वर्षे असतो. वेळेत निवडणूक न झाल्यास संस्थेवर प्रशासक नियुक्त होण्याची शक्यता असते.

निवडणूक प्रक्रियेचे टप्पे

१

सर्वसाधारण सभेत ठरावमुदत संपण्याच्या किमान ६ महिने आधी

२

SCEA कडे कागदपत्रे सादरठराव व अनुषंगिक कागदपत्रे

३

निवडणूक अधिकारी नियुक्तीElection Officer — SCEA द्वारे

४

प्राथमिक मतदार यादीसर्व नोंदणीकृत सदस्यांची नावे

५

हरकती व परीक्षणसदस्यांच्या हरकतींचे निराकरण

६

अंतिम मतदार यादीहरकतीनंतर बदल शक्य नाही

७

उमेदवारी व छाननीपात्रता तपासणी अनिवार्य

८

मतदान व निकालगुप्त मतदान — Secret Ballot

⚠️ महत्त्वाचे : थकबाकी असलेल्या सदस्यांना मतदानाचा अधिकार नसतो. त्यामुळे वेळेत देयके भरणे हे प्रत्येक सदस्याचे कर्तव्य आणि हित दोन्ही आहे.

उमेदवारीसाठी पात्रता अटी

✅

नोंदणीकृत सदस्य असणे अनिवार्य

केवळ संस्थेचे अधिकृत सदस्यच उमेदवारी करू शकतात

💰

कोणतीही थकबाकी नसावी

देयके थकलेल्या सदस्याची उमेदवारी अपात्र ठरते

📋

उपविधीतील अटी पूर्ण असाव्यात

संस्थेच्या Bye-Laws नुसार इतर पात्रता आवश्यक

🚫

दोन संस्थांवर एकाच वेळी नाही

एकाच वेळी दोन सहकारी संस्थांच्या समितीवर काम करता येत नाही

⚠️ आजची वास्तवता — एक चिंताजनक चित्र

अनेक सहकारी गृहनिर्माण संस्थांमध्ये आज गंभीर प्रश्न निर्माण झाला आहे — निवडणुकीला उभे राहण्यास इच्छुक व्यक्ती पुढे येत नाहीत!

• वाढती कायदेशीर जबाबदारी आणि त्याची भीती
• सदस्यांकडून होणाऱ्या अवाजवी अपेक्षा
• विनावेतन काम करूनही मिळणारी टीका
• नोकरी / व्यवसाय सांभाळून समितीचे काम करण्याची अडचण
• परिणाम : प्रशासक नियुक्ती — जे संस्था आणि सदस्य दोघांसाठी हानिकारक!

⚖️

प्रत्यक्ष निवडणूक आणि बिनविरोध निवडणूकदोन्ही कायद्याने वैध — फरक काय?

🗳️

प्रत्यक्ष निवडणूक

उमेदवार जागांपेक्षा जास्त असतात. मतदानाद्वारे — गुप्त मतपत्रिकेने — सदस्य आपले प्रतिनिधी निवडतात. लोकशाहीचा सर्वोच्च अधिकार.

🤝

बिनविरोध निवडणूक

उमेदवार आणि जागा समान असतात. मतदान न होता सर्वांची निवड होते. सौहार्द, वेळ आणि खर्च — तिन्ही वाचतात.

✦ बिनविरोध निवडणूक साध्य करण्यासाठी व्यावहारिक मार्ग

• आधीपासून संवाद साधा : निवडणुकीची तारीख जाहीर होण्यापूर्वीच सक्रिय सदस्यांशी अनौपचारिक चर्चा करा.
• इच्छुक व्यक्तींना प्रोत्साहन द्या : समितीत काम करणे हे सन्मानाचे आहे, असे वातावरण तयार करा.
• जुन्या पदाधिकाऱ्यांनी मार्गदर्शन करावे : नवीन व्यक्तींना जबाबदारी समजावून त्यांचा आत्मविश्वास वाढवा.
• एकमताचे वातावरण तयार करा : सभेपूर्वी सर्व सदस्यांशी संवाद साधून सहमती घडवा.

👥

अध्यक्ष आणि सचिव — विनावेतन सेवा, पण कायदेशीर जबाबदारीपदाधिकारी स्वेच्छेने निवडले जातात — मग जबाबदारी का?

⚖️ कायद्याचे उत्तर

पदाधिकारी स्वेच्छेने निवडले जातात — हे खरे. परंतु एकदा निवड झाली की कलम ७३(१अब) नुसार निष्काळजीपणा, गैरव्यवहार किंवा जाणीवपूर्वक केलेल्या चुकीसाठी वैयक्तिक दायित्व (Personal Liability) निश्चित होऊ शकते. ही केवळ सामाजिक जबाबदारी नाही — ती कायदेशीर बांधिलकी आहे!

🏅 अध्यक्ष

• सभांचे अध्यक्षस्थान
• धोरणांवर अंतिम निर्णय
• शासकीय पत्रव्यवहार स्वाक्षरी
• बँक व्यवहार — संयुक्त अधिकार
• शासन / न्यायालयात प्रतिनिधित्व
• सदस्य तक्रार निराकरण
• संस्था विकासाची दिशा ठरवणे

🗂️ सचिव

• सर्व कागदपत्रांची देखभाल
• सभा नोटिसा व इतिवृत्त
• वार्षिक लेखापरीक्षण (कलम ७९)
• शासनाकडे अहवाल सादर
• सदस्य अर्ज / तक्रारी निपटारा
• कर, बिले, परवाने भरणे
• नोंदणी नूतनीकरण

⚠️ पदाधिकाऱ्यांकडे अवाजवी अपेक्षा ठेवणे किंवा प्रत्येक गोष्टीवर सार्वजनिक आरोप करणे यामुळे संस्थेच्या समितीत काम करण्यासाठी इच्छुक व्यक्ती पुढे येत नाहीत — आणि शेवटी त्याचा फटका सर्व सदस्यांना बसतो. अनेक अनुभवी व्यक्ती या जबाबदारीला "Thankless Job" म्हणतात — परंतु सहकाराची भावना हीच त्यांची खरी प्रेरणा असते.

🤝

सहकार चळवळ टिकवणारे चार प्रकारचे सदस्य

संघटना वाढविण्यासाठी चार प्रकारची माणसे महत्त्वाची असतात —

1️⃣

बुद्धिमान मार्गदर्शक

ज्यांच्याकडे बुद्धी आहे, त्यांनी योग्य मार्गदर्शन करून माणसे जोडावीत.

2️⃣

वेळ देणारे कार्यकर्ते

ज्यांच्याकडे वेळ आहे, त्यांनी संघटनेच्या कामासाठी वेळ द्यावा.

3️⃣

कष्टाळू सहकारी

ज्यांच्याकडे कष्ट करण्याची तयारी आहे, त्यांनी प्रत्यक्ष कामात हातभार लावावा.

4️⃣

सकारात्मक साथीदार

ज्यांना सध्या योगदान शक्य नाही, त्यांनी किमान काम करणाऱ्यांबद्दल सकारात्मक राहावे आणि त्यांच्या प्रयत्नांची कदर करावी.

सहकाराच्या प्रवासात अडचण पहिल्या तीन प्रकारांमुळे निर्माण होत नाही — ती बहुतेक वेळा त्या वृत्तीमुळे निर्माण होते जी स्वतः काही करत नाही, पण काम करणाऱ्यांचे मनोबल कमी करते.

📌

सदस्यांचे कर्तव्यकायद्याने काय सांगितले आहे?

सहकारी संस्थेचे यश केवळ व्यवस्थापन समितीवर अवलंबून नसते — ते प्रत्येक सदस्याच्या जबाबदार वर्तनावर अवलंबून असते.

📜

संस्थेचे नियम पाळणे

उपविधींचे उल्लंघन केल्यास संस्था कारवाई करू शकते

💳

वेळेत देयके भरणे

थकबाकी असल्यास मतदानाचा अधिकार आणि उमेदवारी दोन्ही जातात

🗣️

सभांमध्ये सक्रिय सहभाग

मतदान करणे हा अधिकार आणि जबाबदारी दोन्ही आहे

🤲

परस्पर सहकार्याची भावना

सहकार कायद्याचा आत्माच परस्पर सहयोगात आहे

🏅

निवडणुकीत सहभाग

योग्य उमेदवारांना प्रोत्साहन देणे आणि स्वतः पुढे येण्याची तयारी ठेवणे

🌿

समारोप — स्वतःला विचारा हे तीन महत्त्वाचे प्रश्न

सहकारी गृहनिर्माण संस्था ही केवळ इमारतींची रचना नसून सहजीवनाचा एक सशक्त समुदाय आहे. संस्थेचे पदाधिकारी हे त्या समुदायाचे सेवक म्हणून काम करतात. सहकाराची खरी ताकद ही केवळ नियमांमध्ये नसते — ती सदस्यांच्या परस्पर विश्वासात आणि सकारात्मक वृत्तीमध्ये असते.

कोणत्याही संस्थेमध्ये प्रश्न निर्माण होऊ शकतात, मतभेदही असू शकतात. परंतु त्यांचे निराकरण संवाद, नियम आणि सभ्यतेच्या चौकटीत करणे हीच सहकाराची खरी संस्कृती आहे.

🪞 प्रत्येक सदस्याने स्वतःला प्रामाणिकपणे विचारावे

?

मी संस्थेच्या कामासाठी किती वेळ दिला आहे?

?

मी संस्थेच्या विकासासाठी काय योगदान दिले आहे?

?

मी समस्या सोडवण्याचा प्रयत्न केला आहे की फक्त प्रश्न विचारले आहे?

या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरेच सहकाराची खरी दिशा दाखवू शकतात. या चळवळीमध्ये काही लोक मार्गदर्शन करतात, काही लोक वेळ देतात, काही लोक कष्ट करतात — आणि काही लोक केवळ सकारात्मक वातावरण निर्माण करूनही मोठे योगदान देतात.

"

काम करणाऱ्यांचा सन्मान करा,
सहकार्य करा आणि
संस्थेच्या प्रगतीमध्ये आपले योगदान द्या.

#सहकारसंवाद #गृहनिर्माणसंस्था #सहकारचळवळ #निवडणूकप्रक्रिया #HousingSociety #MCSAct1960 #सुनिलशेलार #मराठीलेख

📚 "सहकार संवाद" मालिकेतील लेख क्रं. ११  |  लेखक : श्री. सुनिल शेलार

🔷 Disclosure / कॉपीराईट सूचना

हा लेख महाराष्ट्र सहकारी संस्था अधिनियम, १९६० व संबंधित नियम यांच्या आधारे शैक्षणिक आणि प्रबोधनात्मक हेतूसाठी तयार करण्यात आला आहे. यातील विवेचन हे सर्वसाधारण मार्गदर्शनासाठी असून, विशिष्ट प्रकरणासाठी तज्ज्ञ सल्लागारांचा सल्ला घ्यावा. लेखकाचे सर्वाधिकार (Copyright ©) राखीव असून लेखकाच्या लेखी संमतीशिवाय कोणताही भाग पुनरुत्पादित करू नये. संपर्कासाठी थेट लेखक / संपादकांशी संपर्क साधावा.